Verslag Symposium Onbeperkt Lezen

Op de Algemene Ledenvergadering van 16 juni 2007 heeft NLBB Vereniging van Leesgehandicapten een symposium over ‘Onbeperkt Lezen’ georganiseerd. Vanuit drie verschillende perspectieven werd de invloed van het beleidsveld Onderzoek & Innovatie op aangepast-lezen belicht. Mevrouw Charlotte Eversteijn-Bär, hoofd Bibliotheekzaken van het Loket aangepast-lezen, benaderde het onderwerp vanuit haar functie als dienstverlener van aangepaste lectuur en informatie. De heer drs. Maarten Verboom, directeur van Dedicon, benaderde het thema als producent van aangepaste lectuur. De heer Ben Kofflard, directeur van Optelec, gaf zijn visie op het thema Onbeperkt Lezen vanuit zijn perspectief als leverancier van aangepaste hulpmiddelen.

Lezing Charlotte Eversteijn-Bär, hoofd bibliotheekzaken van Loket aangepast-lezen.

Mevrouw Eversteijn schetst haar visie op de toekomst van de aangepaste dienstverlening vanuit het perspectief van dienstverlener.

Er is veel veranderd in de wereld van de blindenbibliotheken de afgelopen jaren, maar het lijkt wel als we straks de lezingen van de producent Dedicon en de leverancier Optelec aanhoren, dat de veranderingen op het vlak van aangepast-lezen zich in een sneltreinvaart lijken te gaan voltrekken. Maar laat het duidelijk zijn: een situatie als in januari 2004, waarbij abrupt het cassette-lezen werd vervangen door het Daisy-lezen, met alle problemen die zowel de lezers als de dienstverleners hebben moeten doorstaan, zal nooit meer mogen gebeuren.
Bij het Loket aangepast-lezen staat de klant centraal en zullen de lezers nadrukkelijk worden betrokken bij de veranderingen op het vlak van aangepast-lezen. En daarbij zullen de veranderingen worden doorgevoerd in een tempo dat voor u als lezers of gebruikers bij te benen is.
Vernieuwingen moeten het lezen makkelijker maken en niet moeilijker! En ze moeten bijdragen aan de zelfredzaamheid van mensen met een visuele handicap of leesbeperking, want elke verandering die bijdraagt aan het minder afhankelijk worden van anderen is pure winst!

Het Loket aangepast-lezen volgt de lijn die de NLBB de laatste jaren heeft uitgezet: vergroot met alle mogelijke middelen de toegankelijkheid en beschikbaarheid van aangepaste lectuur en informatie voor mensen met een leeshandicap. Inspraak van lezers in de dienstverlening zal lopen via verschillende kanalen: uiteraard via Klantencontact van het Loket en gebruikersonderzoeken, via de nieuw te vormen Gebruikersraad van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (waarvoor u zich kunt opgeven) en de andere oprichter van het Loket aangepast-lezen: de NLBB. Waar het om moet gaan is dat de stem van de klant of gebruiker van de aangepaste dienstverlening niet alleen gehoord wordt, maar ook doorklinkt in beleid en dienstverlening.
Dit allereerst om u gerust te stellen, dat veranderingen niet voor u worden beslist, maar met u en uw medelezers tot stand zullen komen. U kunt daar dus invloed op uitoefenen. Daarom is vandaag dit symposium georganiseerd voor de leden van de NLBB.

De NLBB stelt u graag in de gelegenheid om zowel bijgepraat te worden over de veranderingen die op stapel staan, maar vooral ook om u in staat te stellen vragen te kunnen stellen aan de sprekers van vanochtend, de directeuren van Dedicon en Optelec. We moeten ons realiseren dat het niet zozeer de antwoorden zijn, maar de vragen die ons wijs maken en inzicht geven in wat er bij u leeft. De bedoeling is dat al uw vragen, zorgen en opmerkingen worden opgeschreven, inclusief de antwoorden die gegeven worden. Al deze gegevens zullen gebruikt worden als basis voor het beleid van zowel de NLBB als Vereniging van Leesgehandicapten als voor de dienstverlening van het Loket aangepast-lezen over de toekomst van het lezen in de aangepaste leesvorm.

Lezing Maarten Verboom, directeur van Dedicon

Dedicon is de grootste producent van aangepaste lectuur. Verboom schetst zijn visie op de toekomst van de aangepaste dienstverlening vanuit het perspectief als producent.

Vandaag gaat het over de ontwikkelingen op technologisch gebied en wat dat betekent voor de lezer van aangepaste lectuur. Ontwikkelingen blijven zich voordoen, alleen de laatste decennia hebben de ontwikkelingen elkaar wel heel snel opgevolgd. En het zal ook de komende jaren, op het gebied van de consumententechnologie, steeds sneller gaan. De mogelijkheden om geluid af te spelen veranderen vrij snel. Eerst kwamen de bandrecorders, gevolgd door cassetterecorders en nu zijn er de Daisy-spelers, cd-romspelers, cd-spelers, dvd-spelers, mp3-spelers, Apple’s en dergelijke. De ontwikkelingen blijven maar doorgaan.

Braille

Het brailleschrift is de oudste aangepaste leesvorm. De productie van braille heeft in de afgelopen decennia een behoorlijke ontwikkeling doorgemaakt. Een grote vooruitgang was de uitvinding van de brailletypemachine aan het begin van de twintigste eeuw. Sinds de jaren negentig is het mogelijk om binnen enkele dagen een brailleboek gereed te hebben. Ook in de uitlening van brailleboeken zijn grote veranderingen opgetreden. Brailleboeken worden nu op aanvraag geprint en de klant mag het toegestuurde exemplaar houden.
De doorlooptijd is inmiddels ook behoorlijk verbeterd. Een klant die een boek voor drie uur ’s middags aanvraagt bij het Loket aangepast-lezen heeft dat vaak de volgende dag al in huis. Er is een aanbod van ongeveer 7.000 titels. Nauw verwant met het braille lezen is het zogenaamd elektronisch lezen. Veel mensen lezen hun braille met behulp van een brailleleesregel. Een andere manier van het lezen van elektronische teksten op de computer gaat via de spraaksynthese, de kunstmatige spraak, die de tekst voorleest. Daarnaast kan de tekst ook vergroot worden op het scherm een toepassing waar slechtzienden gebruik van maken.

Gesproken lectuur

Gesproken lectuur is de meest gebruikte vorm van aangepaste lectuur. Sinds 1958 werd gesproken lectuur een reguliere dienstverlening aan blinden en slechtzienden. Vanaf 1 januari 2004 werd het lezen met Daisy ingevoerd. De invoering hiervan was nogal abrupt. Het Daisy-boek is nadrukkelijk ontwikkeld aan de hand van wensen en eisen van blinden en slechtzienden wereldwijd. Er komen nieuwe versies van het Daisy-boek. Daisy houdt zich aan bepaalde standaarden die zich blijven ontwikkelen. Binnenkort worden nieuwe Daisy-spelers op de markt verwacht.

Ontwikkelingen in de komende twee jaar

Braille

Op het gebied van braille gebeurt voor de klant de komende twee jaar relatief weinig, behalve dat er misschien meer mensen gebruik gaan maken van het elektronisch braillelezen via de leesregel. Een tendens die al jaren wordt waargenomen en zich lijkt voort te zetten. Mensen die voor hun ontspanning lezen zullen dat op papier willen blijven doen. Er moet wel een betere samenwerking met uitgevers komen, waardoor het braille nog sneller beschikbaar komt.

Het aanbod van elektronisch leesbare teksten en boeken zal groter worden. Het programma dat nu gebruikt wordt om mee te lezen op de computer gaat verdwijnen omdat het niet voldoet aan de internationale standaarden. Daarvoor in de plaats komt een beter programma dat ook door andere organisaties in het buitenland wordt gebruikt. Dit leesprogramma zal geschikt zijn om ook andere soorten teksten te gaan lezen, het zogenaamde ‘hybride boek’. Dit is een boek dat zowel tekst op het scherm en daarnaast ook de gesproken versie weergeeft. Dit betekent dat zo’n boek veel beter doorzoekbaar is. Slechtzienden kunnen de tekst vergroten op hun beeldscherm maar ook tegelijkertijd laten voorlezen. Mensen met bijvoorbeeld dyslexie, kunnen ook deze twee vormen tegelijk gebruiken. Het nieuwe leesprogramma is een Daisy-leesprogramma. Dus Daisy is niet alleen voor gesproken teksten geschikt, maar ook voor elektronisch leesbare teksten.
Braille op papier blijft nog steeds bestaan, maar er zullen meer geavanceerde alternatieven komen. De brailleleesregel zal zich verder gaan ontwikkelen en verbeteren. Er komen elektronische brailletableaus waarmee je afbeeldingen in reliëfvorm kunt aftasten.

Alle lectuur zal elektronisch beschikbaar komen en via de computer gelezen kunnen worden. Het worden hybride boeken, met zowel tekst op het beeldscherm en audio, maar ook met afbeeldingen die je op je scherm kunt vergroten. De boeken kunnen worden afgespeeld op een Daisy-speler of een computer, maar ook op mobiele apparaten, zoals een telefoon, laptop of een zakcomputertje. In de toekomst zal de samenwerking van producenten van aangepaste lectuur en uitgevers een andere vorm krijgen. Dedicon probeert nu al uitgevers ervan te overtuigen dat zij hun producten gebruiksklaar op de markt moeten brengen. Over 5 jaar kunnen brailleboeken gewoon per internet of per telefoon worden besteld en zijn ze de volgende dag in huis. Kleinere teksten kan de klant zelf downloaden en printen.

Gesproken lectuur

Wat kan men de komende twee jaar verwachten op het gebied van gesproken lectuur? De cd-roms zullen blijven bestaan. Daisyboeken zullen sneller op cd-rom beschikbaar komen door de betere en intensievere samenwerking met de uitgevers. Ook met andere informatieleveranciers, zoals de Rijksoverheid of commerciële bedrijven komen er meer titels voor de klant beschikbaar.

Een ontwikkeling die onlangs is begonnen en die zich de komende twee jaar zal uitbreiden is het via internet aanbieden van gesproken lectuur. De klant kan zich hierop abonneren en via een speler, zoals de Orion Webbox, kunnen boeken en tijdschriften beluisterd worden. De verwachting is dat er naast Solutions Radio ook andere leveranciers zullen komen met internetspelers. Dit zijn internet Daisy-spelers; hier zijn geen cd-roms voor nodig. Men kan direct van de server boeken en tijdschriften lezen. Een computer is hierbij overbodig, de klant moet alleen een internetverbinding hebben. De bestelmogelijkheden zullen beter worden. Samen met het Loket aangepast-lezen werkt Dedicon op dit moment aan een mogelijkheid om direct in de catalogus te kunnen zoeken en bestellen. Daarnaast zal er een telefonische bestelmogelijkheid komen die 24 uur per dag en in het weekend bereikbaar is. Er komen in de nabije toekomst draadloze spelers op de markt die zelf direct het contact met internet kunnen leggen. Men kan dus overal gesproken boeken, kranten of tijdschriften met dit apparaat (of een mobiele telefoon) ophalen. Niet alle gesproken lectuur zal over een paar jaar meer door een menselijke stem zijn voorgelezen. De voorlezers zullen het enorme aanbod niet meer aankunnen. Bepaalde soorten lectuur, met name informatieve boeken of studieboeken, kunnen met kunstmatige spraak worden voorgelezen. De ontwikkeling van de kunstmatige spraak zal steeds beter worden en de stem zal natuurlijker klinken. Ook wordt het dan mogelijk om binnen één tekst verschillende talen, met de juiste uitspraak, te laten voorlezen. Het lenen bij blindenbibliotheken in het buitenland moet dan ook gemakkelijker worden. Met de eigen speler kan men dan in een buitenlandse catalogus zoeken en het gewenste boek direct downloaden.

Een toekomstbeeld in 2011

De klant staat ’s ochtends op en wil de krant bij het ontbijt lezen. Met de eigen speler wordt automatisch de krant van die dag opgehaald en voorgelezen door een kunstmatige stem. De mensen die naar hun werk moeten, kunnen onderweg hun krant lezen via de mobiele telefoon. Op het werk gebruikt men uitgeversbestanden, die zo snel worden geleverd dat men geen enkele informatieachterstand oploopt. Voor de vrijetijdsbesteding kan men via de speler of mobiele telefoon direct contact leggen met de catalogus van het Loket aangepast-lezen of met die van de openbare bibliotheek. De boeken kunnen direct online gelezen worden. Maar het moet ook mogelijk blijven om over 5 jaar nog steeds de boeken en tijdschriften telefonisch te bestellen bij de medewerkers van het Loket aangepast-lezen. Voor velen zal dat een geruststellende gedachte zijn.

Lezing Ben Kofflard, directeur Optelec

Optelec Nederland distribueert producten en verleent daar service op. Kofflard schetst zijn visie op de toekomst van de aangepaste dienstverlening vanuit het perspectief als leverancier.

Introductie Daisy-spelers

Optelec begon vanaf 1 januari 2004 met het verspreiden van Daisy-spelers in Nederland.
Optelec produceert zelf geen Daisy-spelers, maar heeft zich uitsluitend toegelegd op de distributie ervan. Nadat de Daisy-speler was geïntroduceerd, kwam er heel veel vraag naar ondersteuning. Optelec ontving in die tijd wel duizend telefoontjes per maand met vooral vragen als: ‘Hoe werkt het?’ en ‘Mijn speler werkt niet!’ Optelec zal in de toekomst meer rekening houden met klachten en ervaringen van gebruikers bij de ontwikkeling of distributie van nieuwe producten.

Braille

Optelec produceert ook brailleproducten. De verwachting is dat er in de toekomst in de distributie van het braille weinig zal veranderen. Optelec verwacht wel dat het braille in het gedrang kan komen en dat zou de participatie van een blinde in een werkomgeving onder druk kunnen zetten. Dit onderwerp valt eigenlijk buiten het thema van dit symposium, maar heeft wel de aandacht van Optelec.

Daisy nu en in de nabije toekomst

De Daisy-spelers zijn inmiddels sterk verbeterd, hebben een snellere software en nieuwe elementen die minder snel afbreken. Ze kunnen er tegen dat er af en toe een cd verkeerd ingestoken wordt. De trend naar bredere Daisy-toepassingen is reeds ingezet. Op dit moment is Daisy in heel veel producten toegepast, bijvoorbeeld in uitleensoftware en in ‘Dolphin’, een programma voor de leesregel of voor het uitvergroten van de tekst op het beeldscherm. Er zijn tegenwoordig hele kleine memorecorders, bijvoorbeeld de ‘Milestone’, waar ook Daisy in zit. Er is software voor de mobiele telefoon en om het menu uit te laten spreken met een Daisy-module. Ook voorleesprogramma’s van tv-ondertiteling worden nu vernieuwd en uitgebreid met een Daisy-onderdeel.
Onlangs is er een nieuw product op de markt gekomen, een converter. Met deze programma-omzetter kan men vanuit allerlei formaten, zoals pdf-formaat, MS-Word of een gewone tekst met een simpele handeling naar een ander geschikt formaat overgaan. Dit kan braille of grootletter zijn, maar ook mp3 of Daisy. Het omzetten gaat vrij snel en het is een heel simpel softwareprogramma.

Voor zover het zich laat aanzien is Daisy een geaccepteerde ontwikkeling, waarbij op korte termijn nog nieuwe producten te verwachten zijn. De cd-rom blijft wel bestaan maar binnenkort verschijnt de ‘flash’ of geheugenkaart op de markt. Er zijn nu ook al kleine kaartjes die voor allerlei apparaten gebruikt worden om meer geheugen te hebben.
Binnenkort komt een Daisy-speler op de markt waar geen cd-rom meer in past, maar waar alleen een klein geheugenkaartje in zit. Via de computer kan men een boek kopiëren, downloaden en op dit geheugenkaartje zetten.

Klantgericht

Optelec vindt het van het grootste belang dat iedereen overal informatie tot zich kan nemen, ongeacht tijd, plaats en ruimte. De producenten moeten de diverse doelgroepen goed benoemen. Bijvoorbeeld een jonge blinde die een HBO-opleiding volgt heeft vaak een andere vraag dan een slechtziende oudere die romans leest. De producten moeten verder specifiek op de doelgroep worden afgesteld. De Daisy-spelers die nu gebruikt worden blijken voor veel mensen veel te moeilijk te zijn. Uit het rapport ‘Inzicht’ wordt duidelijk dat veel slechtzienden zich in verzorgingstehuizen bevinden. Een doelgroep die niet gemakkelijk te bereiken is, en die juist gebaat is bij het activeren van de hersenen, bijvoorbeeld door meer te lezen en te luisteren.

Afhankelijk van de doelgroepen komen er producten op de markt waarbij downloaden en streaming (dit is de verzamelterm voor de technologie om gesproken boeken rechtsreeks via computernetwerken te distribueren) centraal staan. Zo worden in Nieuw-Zeeland, bij wijze van proef, producten van een leverancier gedownload. In Australië wordt geëxperimenteerd met streaming van producten en in Nederland is de Orion Webbox, ook bij wijze van proef, gelanceerd. Daarnaast is er een product, de zogenaamde Plextalk Daisy-speler, die direct met internet verbonden kan worden en waarmee men een boek of tijdschrift tot zich kan nemen. Dit is vrij nieuw, maar wordt in Japan al gebruikt.

Toekomst

In de toekomst is het belangrijk dat de klant ergens een lijn naar de buitenwereld heeft. Dat kan een tv-kabel, een stopcontact of een telefoonlijn zijn. Via die lijn worden gegevens getransporteerd naar een klein toegankelijk kastje, bijvoorbeeld in de vorm van een iPod, of een wat grotere kast voor mensen die houden van een hele simpele bediening, bijvoorbeeld de webradio.

Wat wordt nu de rol van een bedrijf zoals Optelec in de toekomst? Het antwoord is simpel: met specifiek gemaakte producten zoals een beeldschermloep, of een leesregel, mogelijkheden creëren om informatie, boeken, tijdschriften binnen te halen en uit te lezen. Nu al brengt Optelec een leesregel uit, waarbij als toevoeging een module zit waarbij hoogwaardige ‘streaming audio’ gebruikt wordt. Dan gebruikt men slechts een gedeelte van de leesregel, waarbij men op afstand kan zitten om de spraak die uit de leesregel komt te beluisteren. Vanaf de computer wordt het geluid door een onzichtbare verbinding naar de leesregel gehaald. Men kan er ook Daisy mee lezen. Daarnaast is het doel van Optelec om uiteindelijk mainstreamproducten, bijvoorbeeld een iPod volledig toegankelijk te maken. Dat is een trend die nog maar net begonnen is. Mede door impulsen uit de dyslexiehoek zal die stroom in grote vaart doorgaan. De Daisy-speler zal nog wel even blijven bestaan.

Onbeperkt samenwerken

Optelec stelt zich het verbeteren van de kwaliteit van het leven voor mensen met een visuele beperking of leeshandicap tot doel door middel van het aanreiken van simpele en effectieve oplossingen. Door een intensieve samenwerking met bedrijven en instellingen zoals de NLBB, het Loket aangepast-lezen en Dedicon moet het mogelijk zijn om aan de term ’Onbeperkt Lezen’ nu en in de nabije toekomst ook daadwerkelijk inhoud en vorm te geven.