Het Louis Braillejaar 2009
Het Louis Braillejaar 2009
Onderschrift bij foto: Hans Smit bij opening Louis Braillejaar
In 2009 vierde de hele wereld het tweehonderdste geboortejaar van Louis Braille (4 januari 1809 - 6 januari 1852). In Nederland kwam een aantal braillelezers (op initiatief van Mieps Fontein) bijeen om activiteiten te gaan organiseren voor deze bijzondere gebeurtenis. Zo is o.a. deze website ontstaan uit de ideeën van de Louis Braillewerkgroep. Feestelijke opening Braillejaar door prinses LaurentienHare Koninklijke Hoogheid Prinses Laurentien der Nederlanden opende op zaterdagmiddag 10 januari in de Jaarbeurs in Utrecht het Louis Braillejaar 2009. Verslag van de opening van het Louis Braillejaar: Onder grote belangstelling van publiek en pers heeft H.K.H. Prinses Laurentien der Nederlanden zaterdag 10 januari in de Jaarbeurs te Utrecht officieel het Louis Braillejaar 2009 geopend. Het is dit jaar tweehonderd jaar geleden dat Louis Braille, de bedenker van het naar hem genoemde schrift, werd geboren. In haar rol als Beschermvrouwe van NLBB Vereniging van Leesgehandicapten sprak Prinses Laurentien over de belangrijke rol die braille inneemt als centraal thema in dit bijzondere jaar: naar een onbeperkt toegankelijke samenleving. Na haar toespraak ontving Prinses Laurentien het eerste exemplaar van het NLBB-jeugdboek Brief in geheimschrift uit handen van de schrijfster Rian Visser, geflankeerd door een blind meisje en een dyslectische jongen (die symbool stonden voor de hoofdpersonen uit het boek). Dit boek is geschreven in opdracht van NLBB Vereniging van Leesgehandicapten ter gelegenheid van het Louis Braillejaar 2009.
Onderschrift bij foto: Prinses Laurentien opent Louis Braillejaar 2009 Na het officiële gedeelte kreeg de middag een feestelijk tintje en werd het jaarprogramma aangekondigd afgewisseld met optredens van Charlotte Glorie en Bert van den Brink. Charlotte Glorie begon haar eerste optreden met het tonen van een lange braillebrief waarbij ze vertelde dat dit de eerste liefdesbrief was die zij had ontvangen van haar grote liefde. Zij heeft het destijds zo gewaardeerd dat hij haar met veel moeite een braillebrief had geschreven dat ze de brief altijd heeft bewaard. Inmiddels is ze al jaren met hem getrouwd. Charlotte zong een aantal liederen waarbij zij zichzelf op de piano begeleidde. Bert van den Brink verraste de zaal met klassieke vertolkingen van o.a. Chopin en Bach. Bij zijn inleiding hield hij een pleidooi voor het behoud van het muziekschrift in braille. De jaarprogrammering werd afwisselend gepresenteerd door Anne Schipper en Johan Hahn, directeuren van respectievelijk de NLBB en Viziris. Aan bod kwamen vertegenwoordigers van Bartimeus, VisioSensisDeBrinkgroep, Dedicon en de dr. Alam Darsonostichting. Zo vertelde Marten de Bruine van de VIsioSensisDeBrinkgroep dat op het Loo Erf in Apeldoorn een ‘Wall of braille’ komt; een grote muur waar iedereen zijn of haar ervaringen met braille kwijt kan. Ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het Loo Erf zullen deze ervaringen worden gebundeld en uitgegeven onder de titel: ‘Brieven aan Braille’. Bij Dedicon, zei Maarten Verboom, ‘wordt dit jaar een speciaal project in samenwerking met de onderwijsinstellingen en Viziris opgezet om de toegankelijkheid van lesmateriaal in braille te verbeteren’. Hans Smit, voorzitter van de Louis Braillewerkgroep deed verslag van de NLBB-activiteiten in 2009, Er is veel publiciteit geweest in kranten, nieuwssites op internet en op de radio rondom de opening van het Louis Braillejaar. Radio 1 had de opening opgenomen in de nieuwsuitzendingen van die dag. In De Telegraaf van zondag 11 januari stond een foto van Prinses Laurentien begeleid door onze voorzitter met de volgende tekst: Braille na 200 jaar nog springlevendGeflankeerd door de blinde voorzitter van de NLBB, Leo Dijk, geeft Prinses Laurentien, Beschermvrouwe van NLBB Vereniging van Leesgehandicapten, in de Utrechtse Jaarbeurs het startsein voor de opening van het Louis Braillejaar 2009. Laurentien roemde de bedenker van het brailleschrift. ‘De methode is geniaal in zijn eenvoud. Niet alleen het alfabet kan worden omgezet in braille, maar ook leestekens, getallen, wiskunde symbolen en muzieknoten.’ Omdat de opzet van destijds zo perfect was, is het ook nooit aangepast. Ter ere van zijn tweehonderdste geboortejaar heeft TNT Post speciale braillezegels laten ontwerpen. De zegels zijn een combinatie van letter- en brailleschrift. Op iedere losse zegel staan drie vijfletterwoorden. Van elk van die woorden ontbreken een paar letters, althans in letterschrift. Die letters staan er wel op in brailleschrift. Door te gaan puzzelen moeten zienden voeling krijgen met het brailleschrift en het leren lezen. Spoorbeheerder ProRail gaat 1.500 braille- en reliëfplaatjes aanbrengen op trapleuningen van stations, zodat blinden en slechtzienden kunnen voelen naar welk perron ze gaan of op welk perron zij zich bevinden. ProRail heeft dat besloten na een geslaagde proef met braille op het station in Leiden. Ook de pers voor blinden en slechtzienden besteedde veel aandacht aan de opening van het Louis Braillejaar. Corrie Balemans had een exclusief interview met de Prinses dat geplaatst werd in Anders Bekeken van februari 2009. Opnieuw spreekt de Prinses zich in dit interview uit over het belang van braille in onze moderne samenleving. Zij vindt braille een voorwaarde voor integratie in de samenleving. “Ik wil de emotie van het brailleschrift zelf ervaren”. Daarnaast verscheen er een verslag van de opening in Moet je horen en zijn er opnamen gemaakt voor Horizon. Braillesymposium in Jaarbeurs Utrecht (maart 2009)Op donderdag 26 maart 2009 vond in de Jaarbeurs in Utrecht, het NLBB-braillesymposium plaats, waarin het belang en de betekenis van het brailleschrift aan de orde kwam. Kort verslag van het braillesymposium: In het kader van het Louis Braillejaar 2009 heeft op donderdag 26 maart in de Jaarbeurs te Utrecht onder grote publieke belangstelling het langverwachte braillesymposium plaatsgevonden. Dit symposium had als thema: Plaats en betekenis van braille in de moderne samenleving en werd georganiseerd door NLBB Vereniging van Leesgehandicapten in nauwe samenwerking met het Loket aangepast-lezen en was voor NLBB-leden gratis toegankelijk. De aanwezigen (130 personen) werden welkom geheten door de dagvoorzitter Hans Smit. Het ochtendprogramma werd muzikaal geopend door Loek Meijer en Asha Jadoenandansing, die samen het braillelied ten gehore brachten. Dit lied was speciaal ter gelegenheid van het Louis Braillejaar door Loek Meijer gecomponeerd. De hele zaal zong het lied uit volle borst mee. Hierna was het tijd voor de sprekers. Als eerste sprak Loek Meijer als gebruiker over nut en noodzaak van braille. Hij hield een betoog over de vele toepassingsmogelijkheden van braille in het dagelijkse leven en hamerde op het belang van een goede kwaliteit van de brailleproducten. Vervolgens ging Anne Schipper in zijn rol als directeur van het Loket aangepast-lezen in op de diverse aspecten van de dienstverlening in braille door het Loket. Kern van zijn verhaal was dat het aantal braillelezers bij het Loket weliswaar veel kleiner is dan het aantal lezers van gesproken boeken, maar dat het aantal geen verschil zou mogen uitmaken voor de dienstverlening in de aangepaste leesvorm. Braillelezers zouden in principe over hetzelfde aantal titels als de lezers van gesproken boeken moeten kunnen beschikken. Door de ontwikkelingen in beleid, techniek en innovatie zal dit in de zeer nabije toekomst mogelijk kunnen worden. Maarten Verboom, directeur van Dedicon, de grootste producent van braillelectuur, gaf uitleg over de verschillen tussen de productieprocessen van een studieboek en een brailleboek uit de collectie algemene lectuur. Braillelezers zouden meer keuzevrijheid uit het nieuwe aanbod kunnen bewerkstelligen door ‘printing on demand’. Hierbij wordt een brailleboek op individuele aanvraag gedrukt met een wachttijd van circa zes weken. Als volgende onderwerp kwam het brailleonderwijs aan bod. Gyntha Goertz, remedial teacher en brailleleerkracht bij Sensis Rotterdam, vertelde over het leerproces van braille op jonge leeftijd en Kirstie Steur, brailletrainer aan volwassenen bij Visio het Loo Erf te Apeldoorn, legde de focus op het leren van braille op latere leeftijd. Na deze uiterst informatieve ochtend was het tijd voor de lunchpauze. In de zaal werd de film ‘Louis Braille (1809-1852) uitvinder, pionier en bevrijder’ vertoond. In het middagprogramma stond de gebruiker van het brailleschrift centraal. Allereerst vond de prijsuitreiking plaats van de EBU-schrijfwedstrijd waarin braillelezers waren opgeroepen in 1000 woorden te beschrijven waarom het braille voor hen belangrijk is. De winnaressen Joke Clazing en Kristina van Schie lazen de bekroonde inzendingen voor en ontvingen hun prijs uit handen van Suzanne van den Bercken namens Viziris. De inzending van Joke Clazing is elders in dit Bulletin gepubliceerd. Aansluitend vonden de werkgroepdiscussies plaats. De deelnemers waren onderverdeeld in negen groepen en discussieerden over de vijf stellingen van de sprekers in het ochtendprogramma. De resultaten werden plenair teruggekoppeld aan het forum dat bestond uit deze sprekers, aangevuld met Joke Franken en Tonny van Breukelen. Er ontspon zich een levendige discussie over onder andere de brailledienstverlening en productie van brailleboeken, de kwaliteit van het braille, het braille in kortschrift en het verschil tussen het uitleenbeleid van brailleboeken en gesproken boeken, de postverzendingen en het omgaan met klachten van lezers.
Tekst bij foto: NLBB leden tijdens het braille symposium in de Jaarbeurs Utrecht Het middagprogramma werd afgesloten met de feestelijke opening van de online catalogus van het Loket aangepast-lezen. Via deze catalogus kunnen geregistreerde gebruikers 24 uur per dag en 7 dagen per week boeken aan zichzelf uitlenen, zonder tussenkomst van een medewerker van het Loket. Leo Dijk voorzitter van de NLBB en het Loket aangepast-lezen gaf aan dat het aloude braille en de modernste techniek elkaar in het kader van het Louis Braillejaar 2009 de hand hebben gereikt. Ontwikkelingen in het braille houden gelijke tred met ICT-innovaties. De opening werd vervolgens verricht door Hans Smit, die twee nieuwe brailleboeken uit de collectie aan zichzelf uitleende. Hiermee werd het unieke braillesymposium afgesloten waarna nog gelegenheid was tot onderling contact en het napraten onder het genot van een hapje en een drankje. De organisatoren van deze dag en de leden van de NLBB-Louis Braillewerkgroep kijken tevreden terug op een zeer geslaagde dag. Ook de vele aanwezigen gaven blijk van hun grote waardering voor dit braillecongres en de geboden mogelijkheid om onderlinge ervaringen als braillelezers te kunnen uitwisselen. Gedichten- en verhalenwedstrijd over brailleIn het kader van de viering van het Louis Braillejaar 2009 organiseerde NLBB Vereniging van Leesgehandicapten in samenwerking met Stichting Dr. Alam Darsono een gedichten- en verhalenprijsvraag. Het thema van de prijsvraag was: zonder schrift zou dat niet kunnen. Dit thema mocht met enige soepelheid benaderd worden. Voorwaarde was dat de gedichten en verhalen in het Nederlands zijn geschreven, over geschreven taal gaan, bij voorkeur over braille, en de gedichten en verhalen mochten niet eerder zijn gepubliceerd. Voor beide genres (gedichten en verhalen) viel een eerste prijs van € 500,-, een tweede prijs van € 300 en een derde prijs van € 200 te winnen. De inzendingen moesten uiterlijk op 1 juni 2009 zijn ontvangen. In totaal zijn er 66 inzendingen van 47 deelnemers ontvangen. De inzendingen bestonden uit 38 gedichten en 28 verhalen. Als juryleden werden aangesteld: Mieps Fontijn, Jaap van der Hoest, Anne Schipper en Jan Terlouw (voorzitter).
Tekst bij foto: Marianne Poppenk ontvangt de prijs van Jan Terlouw Juryrapport Gedichten De jury heeft in totaal 38 gedichten mogen ontvangen. De inzendingen waren uiteenlopend qua kwaliteit. Sommige gedichten waren treffend en zeer beeldend en andere hadden qua stijl meer weg van de poëzie zoals deze in de decembermaand door veel mensen wordt beoefend. De jury heeft alle inzendingen gelijkwaardig benaderd en beoordeeld op inhoud, stijl en in hoeverre de opdracht terugkomt in het gedicht. Na een eerste selectieronde bleven er tien gedichten over. Deze gedichten werden nogmaals bestudeerd, hardop voorgelezen en uitvoerig bediscussieerd. Uiteindelijk heeft de jury de drie beste gedichten geselecteerd: Geheimschrift braille, Keerpunt en Braillepunt. In het eerste gedicht, Geheimschrift braille, is de opdracht van de wedstrijd goed verwerkt. De geheime boodschap waarin het brailleschrift een soort morsetaal wordt (door het kloppen op de muur) vond de jury een originele vondst en maakt de wat mindere rijmvorm ruimschoots goed. Het tweede gedicht, Keerpunt, is van alle ingezonden gedichten het meest poëtisch, het heeft een mooie stijl en een indringende inhoud die een kentering in een persoonlijk leven verbeeldt. Het braille speelt hierin een bijzondere rol. De jury maakte als kanttekening bij het gedicht dat de laatste zin, ‘zonder schrift zou zelfs dat niet kunnen’, geen mooi geheel vormt met de rest van het gedicht, ondanks dat het verwijst naar het thema van de wedstrijd. De jury vond het laatste gedicht, Braillepunt, heel poëtisch. De verschillende benamingen voor braille zijn een prachtige vondst: ‘braille als lichtpunt, aandachtspunt, middelpunt, een punt om aan vast te houden’. Uit deze drie overgebleven gedichten moest de jury haar definitieve keuze maken en dat was geen gemakkelijke opgave! De drie gedichten werden nog eens een keer hardop voorgelezen door de voorzitter Jan Terlouw. Na enige discussie was de jury het eens. Het gedicht Geheimschrift braille is geëindigd op de derde plaats en het gedicht Keerpunt werd uiteindelijk nummer twee. Daarmee is het gedicht Braillepunt het winnende gedicht geworden. Braillepunt werd door alle juryleden als mooi en poëtisch bestempeld. Ook is in dit gedicht de opdracht (zonder brailleschrift zou dat niet kunnen) duidelijk verwerkt. Op basis van deze overwegingen ontvangt Marianne Poppenk de eerste prijs voor het onderdeel gedichten van deze wedstrijd. De bekroonde gedichten:
Juryrapport verhalen Bij de verhalen had de jury de keuze uit 28 inzendingen. Braille maakte blijkbaar veel los bij de schrijvers van de verhalen, want veel van hen konden niet alles wat zij wilden vertellen kwijt in het maximum van 1500 woorden. Deze in het reglement ingestelde grens werd dan ook regelmatig overschreden. Eveneens opvallend was het aantal inzendingen van ‘romantische’ aard. De liefde speelt een belangrijke rol in veel verhalen en de jury vond in het bijzonder de inzendingen Liefdewerk oud-papier en Liefdes puntjes binnen deze categorie de moeite waard. Na een eerste, individuele beoordeling door de juryleden afzonderlijk, is een selectie gemaakt en werden de beste tien inzendingen geselecteerd. Er was er één verhaal bij dat door alle juryleden onafhankelijk van elkaar unaniem het beste werd gevonden, maar welk verhaal dat is wordt nog even geheim gehouden. De jury wil graag de volgende verhalen even voor het voetlicht plaatsen: Klik klak, een verhaal over een blinde bedelaar uit de tijd van Louis Braille die door hulp van een andere bedelaar het brailleschrift ontdekt. Spinrag, een romantisch verhaal en goed geschreven. De jury vindt het echter jammer dat in dit verhaal de tijden door elkaar lopen en het niet altijd duidelijk is wie er aan het woord is. Dit geldt ook voor het verhaal Stuifzand, een spannend geschreven detectiveverhaal waarin braille een belangrijke rol speelt in de ontknoping. Het verhaal De ontmoeting gaat over een ontmoeting in de trein tussen een ziende man en een blinde vrouw waar een afspraak uit voortkomt. Het eerste contact wordt gelegd omdat de vrouw een brailleboek leest en de man haar aanspreekt met: ‘Je verrast mij met de snelheid waarmee je braille leest. Een blinde die braille leest in de trein kom ik nauwelijks tegen.’ De jury vond dit een enigszins eigenaardige openingszin, aangezien in Nederland vast wel meer braillelezers zijn die met de trein reizen. Wellicht gaat de man in het verhaal niet zo vaak met de trein? Het verhaal Stilte vond de jury een mooi verhaal en ook zeer mooi geschreven. Het verhaalt over een blinde man die in een reisgezelschap de stad Rome bezoekt. De lezer beleeft als het ware het reisverhaal mee vanuit het perspectief van de blinde hoofdpersoon. Het verhaal Kamer 8, tweede etage vond de jury een aardig verhaal, maar het blijft helaas wat achter in de uitwerking. Veerles vingers vond de jury een interessant en ondanks het wat populaire taalgebruik een aardig geschreven verhaal. In dit verhaal komt het menselijk aspect, hoe iemand denkt en doet die na een ongeluk blind is geworden, bijzonder goed uit de verf. Tussen alle titels van de opgesomde verhalen zitten de derde en de tweede prijs. Om het nog spannend te houden is de titel van de eerste prijs nog niet genoemd. De derde prijs gaat naar het verhaal waarin het brailleschrift wordt uitgelegd. Een citaat: ‘Het brailleschrift dat hij heeft ontwikkeld, bestaat uit een blokje van 6 puntjes in twee rijtjes van 3 naast elkaar… Met die 6 puntjes kun je 63 verschillende combinaties maken.’ En het verhaal eindigt met: ‘En zo gaat het al na twee weken bijna perfect. Ik ga er echt voor, want ik laat me niet aan de kant zetten. Ik zal laten zien dat ik een nieuwe weg ben ingeslagen. Ik lees het woord dat nu onder mijn vingers verschijnt: gelukt. Ik hou de brede grijns die bij me opkomt niet tegen!’ De titel van de derde prijs, de schrijver weet het al, is het verhaal Veerles vingers. Ook van de tweede prijs een citaat, van het prachtige slot van het verhaal: ‘Dan staat mijn geliefde plotseling stil. De vrienden lopen nog verder, maar worden teruggeroepen. Zij voert me naar een wand, naar een grote koperen plaat tegen die ruwstenen wand. Ze legt mijn hand er op en ik tast. Braille! Een grote koperen plaat met braille! Achter me staan mijn geliefde en mijn vrienden. Achter me lopen mensen met verhalen. Voor me die warm koperen plaat met mijn geheimschrift. Voorzichtig begin ik te lezen en langzaam begin ik te begrijpen. Naast het verhaal in braille is er een tekening van het plein en de basiliek in reliëf. Mijn handen zoeken en ik glimlach. Achter me verstomt het geluid. Onder mijn hand komt alles echter tot leven. Een onuitwisbaar schrift, het woord, gevat in stilte. Ik lees. Ik lees dus ik ben.’ Dit winnende verhaal, de tweede prijs, heet Stilte. En dan nu de winnende inzending. Het verhaal viel al op door zijn titel, die nog even geheim blijft. De jury was het er vanaf het begin af aan unaniem over eens dat dit het winnende verhaal zou zijn. Het is prachtig geschreven, bevat exact 1500 woorden en is buitengewoon origineel. De schrijver ervan behoort tot de jongsten die hebben meegedaan, hij is 25 jaar oud en is - naar verluidt - vaker in de prijzen gevallen maar dan op een heel ander gebied. Het verhaal gaat over een zedendelict, ongewenste intimiteiten en dit alles betreft de taal. Een citaat: ‘Het proces dat reeds enkele weken nadien plaatsvond, liet me geen schijn van kans. Ik was ontegenzeglijk schuldig aan hetgeen mij ten laste werd gelegd, namelijk "het geregeld begaan van ongewenste intimiteiten jegens de taal" dat kort tevoren met terugwerkende kracht strafbaar bleek te zijn gesteld als “zedendelict”. Niet alleen pleitten tal van getuigenverklaringen tegen me, ook mijn vingerafdrukken kwamen overeen met deze die in groten getale op het “slachtoffer” waren aangetroffen. Het vonnis luidde dan ook "onmiddellijke internering opdat de dader zijn obsessies kan ontwennen en niet langer een gevaar oplevert voor de maatschappij," evenals een levenslang verbod op "enig tactiel contact met ons aller communicatiemiddel.” ‘ Het winnende verhaal heet Handtastelijkheden en is geschreven door Piet Devos. De bekroonde verhalen:
Jeugdboek over braille aan alle basisscholen verstuurdOp maandag 7 september werd het speciaal voor het Louis Braillejaar 2009 geschreven boek 'Brief in geheimschrift' van Rian Visser gepresenteerd. Op maandag 7 september 2009 heeft Sharon Dijksma, Staatssecretaris van OCW, in het Haagse Museum Meermanno│Huis van het boek op ludieke wijze het startschot gegeven voor de landelijke actie, waarin het jeugdboek Brief in geheimschrift aan alle scholen in Nederland wordt gestuurd. Met dit initiatief vraagt NLBB Vereniging van Leesgehandicapten vanuit haar missie Onbeperkt Lezen aandacht voor kinderen die niet op de gebruikelijke manier kunnen lezen. Het boek is uniek, omdat het bij verschijning direct beschikbaar is in alle aangepaste leesvormen. De staatssecretaris ontving uit handen van de heer Leo Dijk, bestuursvoorzitter van de NLBB, een exemplaar van Brief in geheimschrift in alle aangepaste leesvormen. Zij schonk op haar beurt dit pakket aan Rien Schouten, adjunct-directeur van het Museum Meermanno. In haar dankwoord waarin onafhankelijkheid en zelfredzaamheid van blinden en slechtzienden centraal stonden, noemde Dijksma het boek ‘een boek dat bijdraagt aan meer begrip voor elkaar en een groter inlevingsvermogen in anderen.’ Na deze overhandiging liet Dijksma samen met een groep blinde en slechtziende leerlingen ballonnen op, met daaraan een boodschap in braille. Toespraak van Sharon Dijksma.
Tekst bij foto: Staatssecretaris Sharon Dijksma overhandigt Brief in geheimschrift in alle leesvormen aan de directeur van museum Meermanno (museum van het boek) Feestelijke afsluitingOp zaterdag 9 januari 2010 werd het Louis Braillejaar op feestelijke wijze afgesloten in de Jaarbeurs te Utrecht. NLBB Vereniging van Leesgehandicapten en Stichting Oogfonds Nederland boden de bezoekers een afwisselend programma aan met daarin een terugblik op de activiteiten van het afgelopen jaar. De middag werd muzikaal opgeluisterd door optredens van kleinkunstenares Charlotte Glorie en een drietal artiesten (Bert Tielemans, Marieke Jacob en Bram Strijbis) dat een hommage aan Jules de Corte bracht. Verder werd op deze middag de bundel ‘Braille van a tot z’ aangeboden aan dr. Jan Terlouw. Het jaar 2009, waarin herdacht werd dat 200 jaar geleden de bedenker van het brailleschrift (Louis Braille 1809–1852) werd geboren, is hiermee formeel afgesloten. De NLBB zal ook in de komende jaren samen met haar leden de belangen op het gebied van braille, conform de zeven braille actiepunten, blijven behartigen! Film over braille in het dagelijks leven van 7 personenDe NVBS - met medewerking van de NLBB - bracht in 2009 de film "Louis Braille 1809 - 1852 uitvinder, pionier en bevrijder" uit. In deze film vertellen zeven mensen (volwassenen en kinderen) op welke manieren braille met hun leven is verweven en op welke manieren braille kan worden toegepast in huis, op het werk, bij de studie of in de vrije tijd. Regisseur Paul Gadellaa brengt op inzichtelijke wijze in beeld van hoeveel belang de uitvinding van het brailleschrift voor blinden en zeer ernstig slechtzienden is geweest en nu nog steeds is. De film is informatief en zeer geschikt voor onderwijsdoeleinden. Op verzoek kunt deze film van ons lenen, u kunt hiertoe contact opnemen via het contactformulier of per telefoon (070 26 29 29 4). |
|||

